ANG MGA KATATAKUTAN SA ROMBLON
Mga Multong Hindi Mailibing, mga Sumpang Hindi Maputol
Bahagi II | Nobyembre 2, 2026
Ni Rodne R. Galicha
Hindi lahat ng multo ay nagpaparamdam sa gabi. May mga multong nakikita sa liwanag ng araw, nakikipagkamay sa mga pagtitipon, nagpapakuha ng litrato, at paminsan-minsan ay nangangampanya pa.
Sa Romblon, may mga katatakutang hindi matatagpuan sa mga lumang bahay o liblib na sementeryo. Nananahan sila sa ating mga nakagawian, sa paraan ng ating pakikitungo sa kapangyarihan, at sa mga pagpapahalagang kung minsan ay nagagamit upang bigyang-katwiran ang mga bagay na dapat sana nating kuwestiyunin.
May katapatang hindi na marunong kumilala ng pagkakamali. May pakikisamang humihingi ng katahimikan. May utang na loob na tila hindi kailanman nababayaran. May mga apelyidong paulit-ulit na bumabalik sa balota.
Ang nakatatakot ay hindi lamang ang pag-iral ng mga ito. Mas nakababahala ang posibilidad na unti-unti na tayong nasasanay.
Kahapon, sa Araw ng mga Santo, pinagnilayan natin ang mga pagpapahalagang nagbibigay-dangal sa ating pagkatao. Ngayong Nobyembre 2, panahon ding pagnilayan ang ilang kaugaliang matagal nang dapat nating inililibing.
Ang multo ng bulag na katapatan
Kapag ang kalaban ang nagkamali, mabilis tayong humingi ng pananagutan. Kapag ang kakampi ang gumawa ng kaparehong bagay, biglang humahaba ang paliwanag.
Ang dating hindi katanggap-tanggap ay nagkakaroon ng dahilan upang palampasin.
May mga pagkakataong mas mahalaga pa kung sino ang nagsalita kaysa sa katotohanan ng kaniyang sinabi. Ang isang makatuwirang tanong ay maaaring tawaging paninira. Ang isang lehitimong puna ay maaaring ituring na pagtataksil.
Ngunit ang tunay na katapatan ay hindi nangangahulugan ng walang hanggang pagsang-ayon.
Ang isang pinunong may pananagutan ay hindi nangangailangan ng mga tagasuportang ipinagtatanggol ang lahat ng kaniyang ginagawa. Mas mahalaga ang mga taong handang magsabi kapag may kailangang ituwid.
Ang katapatan ay may dangal kapag nananatili itong tapat sa katotohanan, kahit hindi ito pabor sa ating mga kapanalig.
Ang aswang ng maling pakikisama
May isang nilalang sa ating kulturang pampubliko na marunong magpalit ng anyo.
Sa unang tingin, mukha itong kabaitan, paggalang, at malasakit. Ngunit maaari rin nitong unti-unting ubusin ang ating kakayahang magsabi ng nararapat.
Ito ang maling paggamit sa pakikisama.
Sa Romblon, magkakakilala ang maraming pamilya. Ang dating kaklase ay maaaring maging opisyal ng bayan. Ang kapitbahay ay maaaring kamag-anak ng isang taong may kapangyarihan.
“Huwag ka nang makialam.”
“Kakilala naman natin.”
“Baka magkasamaan pa tayo ng loob.”
“Makisama ka na lang.”
Sa Sikolohiyang Pilipino, binigyang-diin ni Virgilio Enriquez ang kapwa bilang pagkilala sa ating pinagsasaluhang pagkatao. Sa mga pagtalakay naman ni Felipe M. de Leon, Jr. sa kulturang Filipino, mahalaga ang ugnayan, pakikilahok, at pagbabahagi.
Ngunit ano ang nangyayari kapag ang ating pagpapahalaga sa ugnayan ay nagiging dahilan upang hindi na natin masabi ang katotohanan?
Sa Fratelli Tutti, binibigyang-diin ang pagkakapatirang lumalampas sa sariling grupo. Hindi maaaring maging tunay na pagkakaisa ang ugnayang nangangailangan ng pagsuko ng konsensiya.
Ang pakikisamang humihingi ng pananahimik ay hindi kapayapaan. Maaari itong maging maayos na anyo ng pagkunsinti.
Ang sumpa ng utang na loob
Ang utang na loob ay magandang pagpapahalaga. Ngunit sa politika, maaari itong magkaroon ng ibang kahulugan.
Ang tulong ay nagiging pabor. Ang pabor ay nagiging obligasyon. At ang obligasyon ay nagiging katapatang inaasahang magtatagal hanggang sa susunod na halalan.
Nakatanggap ng scholarship? Huwag kalimutan kung sino ang tumulong.
Nabigyan ng ayuda? Alalahanin kung sino ang nagbigay.
Nakatanggap ng serbisyong medikal? May dapat pasalamatan.
Walang mali sa pasasalamat. Ang suliranin ay nagsisimula kapag ginagamit ito upang hadlangan ang kalayaan ng isang mamamayan na magtanong, pumuna, o pumili.
“Tinulungan ka na nga, bakit ka pa nagrereklamo?”
Sa likod ng ganitong tanong ay isang mapanganib na pagbaligtad ng ugnayan ng pamahalaan at mamamayan.
Ang serbisyong dapat ibinibigay bilang bahagi ng tungkulin ay nagmumukhang personal na biyaya. Ang karapatang magtanong ay nagmumukhang kawalan ng pasasalamat.
Sa Fratelli Tutti, ipinapaalala na hindi sapat ang direktang pagtulong kung hindi rin binabago ang mga kondisyong nagpapanatili ng kahirapan at pagdepende.
Ang tunay na kabutihang-loob ay hindi lumilikha ng panghabambuhay na pagkakautang. Nagbubukas ito ng pagkakataong makatayo ang kapwa sa sarili niyang mga paa.
Ang katahimikan ng sementeryo
May katahimikang nagmumula sa kapayapaan. May katahimikan ding nagmumula sa takot.
Sa maliliit na pamayanan, hindi laging madaling magsalita. Ang isang puna sa pampublikong usapin ay maaaring makaapekto sa trabaho, kabuhayan, pamilya, o personal na ugnayan.
Kaya hindi makatarungang agad tawaging duwag ang mga nananahimik.
Ngunit kailangang itanong kung anong uri ng pamayanan ang nabubuo kapag ang mga tao ay nangangambang magpahayag ng kanilang mga alalahanin.
Mahalaga rito ang pilosopiya ng loob ni Fr. Albert Alejo, SJ. Sa pagninilay sa abot-malay, abot-dama, at abot-kaya, makikita ang pagkakaiba ng pagkakaroon ng kamalayan, malasakit, at kakayahang kumilos.
May mga taong nakaaalam na may suliranin ngunit hindi makapagsalita. May mga taong nakararamdam ng kawalang-katarungan ngunit nangangamba sa maaaring mangyari sa kanilang pamilya.
Hindi sapat na sisihin ang mga nananahimik. Kailangang suriin ang mga kondisyong naglilimita sa kanilang kalayaang makilahok.
Ang isang malusog na demokrasya ay hindi dapat mangailangan ng pambihirang katapangan para lamang makapagtanong tungkol sa paggamit ng pondong pampubliko.
Ang katahimikan ng sementeryo ay angkop sa mga yumao. Hindi ito dapat maging huwaran ng buhay pampubliko.
Ang dinastiyang ayaw malibing
May mga multong paulit-ulit na bumabalik sa parehong bahay.
Sa politika, may mga apelyidong paulit-ulit na lumilitaw sa mga balota. Nagpapalit ang posisyon, ngunit maaaring manatili ang impluwensiya sa loob ng iisang pamilya.
Ngunit kailangang maging makatarungan ang pagsusuri.
Hindi lahat ng magkakapareho ng apelyido ay magkakapareho ng prinsipyo, kakayahan, o paraan ng paglilingkod. May mga nagmula sa pamilyang matagal nang nasa politika ngunit may sariling paninindigan at integridad.
Hindi dapat ipagkait sa kanila ang pagkilalang nararapat batay sa kanilang sariling nagawa.
Ngunit hindi rin nangangahulugan na wala nang dapat suriin sa konsentrasyon ng kapangyarihan.
Magkaiba ang integridad ng indibidwal at ang pagiging makatarungan ng sistemang pampolitika.
Itinatadhana ng Artikulo II, Seksiyon 26 ng Konstitusyon ng Pilipinas ang pantay na pagkakataon sa paglilingkod-bayan at ang pagbabawal sa mga political dynasty ayon sa itatakda ng batas.
Ang apelyido ay hindi katibayan ng integridad, ngunit hindi rin ito katibayan ng kawalan nito.
Ang pagkatao ay dapat suriin batay sa prinsipyo at gawa. Ang sistema naman ay dapat suriin batay sa pagiging bukas, makatarungan, at may pananagutan.
Ang multo ng pagkakapatirang may pinipili
Mahal natin ang ating kapwa—basta kakampi.
Iginagalang natin ang kanilang opinyon—basta sang-ayon sa atin.
Ipinagtatanggol natin ang kanilang karapatan—basta hindi sila bumabatikos sa ating mga pinuno.
Ngunit kapag ibang tao ang nagsalita, nagbabago ang ating pamantayan.
Sa Fratelli Tutti, binibigyang-diin na ang tunay na pagkakapatiran ay nangangailangan ng pagiging bukas sa mga taong hindi kabilang sa ating karaniwang ugnayan.
Hindi nangangahulugang hindi na natin maaaring punahin ang maling gawain. Sa katunayan, mahalagang bahagi ng paggalang sa dignidad ng tao ang pagkilala sa kaniyang pananagutan.
Ngunit magkaiba ang pagpuna sa isang gawain at ang pagtangging kilalanin ang pagkatao ng gumawa nito.
Mahalaga rin ang pag-unawa sa hiya bilang moral na pagkamaramdamin sa mga kilos na hindi nararapat. Ang hiya ay hindi lamang takot sa sasabihin ng iba. Maaari rin itong maging paalala na may mga hangganang hindi dapat tawirin.
Ang tunay na pakikipagkapwa ay hindi nangangailangan ng walang hanggang pagsang-ayon. At ang tunay na pagkakapatiran ay hindi namimili kung sino lamang ang karapat-dapat igalang.
Ang pinakanakatatakot sa lahat
Sa Romblon, marami tayong seryosong usaping kailangang harapin: kahirapan, kabuhayan, edukasyon, kalusugan, transportasyon, at mga serbisyong pampubliko. Nariyan din ang pangangalaga sa ating kagubatan, karagatan, biodiversity, at ang mga usaping kaugnay ng pagmimina.
Ang mga ito ay nangangailangan ng higit pa sa katapatan sa isang personalidad o grupo.
Nangangailangan ang mga ito ng katapatan sa katotohanan, kakayahang makinig sa magkakaibang pananaw, at kahandaang suriin maging ang sarili nating mga paniniwala.
Kung ang kapwa ay nagpapaalala sa ating pagkakaugnay, ang loob ay nag-aanyaya sa ating pagnilayan ang lawak ng ating kamalayan, malasakit, at kakayahang kumilos.
Hindi natin kailangang talikuran ang pakikisama, utang na loob, o katapatan. Bahagi ang mga ito ng ating kultura at maaari silang maging mahalagang pagpapahayag ng malasakit.
Ngunit kailangang kilalanin kung kailan ginagamit ang mga ito upang pigilan ang pananagutan.
Ngayong ginugunita natin ang mga yumao, marahil ay panahon ding ilibing ang ilang kaugaliang matagal nang humahadlang sa ating pag-unlad.
Ilibing ang katapatang hindi marunong kumilala ng pagkakamali.
Ilibing ang pakikisamang nangangailangan ng pananahimik.
Ilibing ang utang na loob na ginagawang obligasyong pampolitika.
Ilibing ang paniniwalang ang pamumuno ay nakalaan lamang sa mga pamilyang nakasanayan.
At higit sa lahat, ilibing ang pagkunsinting nagpapahina sa ating konsensiya.
Ang tunay na katatakutan ay hindi ang pagkakaroon ng magkakaibang paninindigan. Ang higit na dapat nating katakutan ay ang pagkawala ng kakayahang maging makatarungan sa mga taong hindi natin kapanalig at maging mapanuri sa mga taong ating sinusuportahan.
Sapagkat ang mga multo sa alamat ay maaaring mawala pagsapit ng umaga.
Ngunit ang mga multong patuloy nating binibigyan ng tahanan sa ating mga institusyon, kaugalian, at pagpapasya ay mananatili hangga't hindi natin hinaharap ang mga ito.
At baka sa huli, ang pinakamahirap palayasing multo ay hindi ang nasa labas ng ating bahay, kundi ang matagal nang nananahan sa ating sariling konsensiya.
