Nagsagawa ng pagpupulong ang mga kinatawan ng National Commission for Culture and the Arts (NCCA) at National Museum of the Philippines (NMP) kasama ang Lokal na Pamahalaan ng San Agustin noong September 21, 2026 bilang paghahanda sa isasagawang archaeological operation sa Balinsasayaw Cave sa Barangay Mahabangbaybay.
Tinalakay sa pulong ang mga kinakailangang paghahanda, koordinasyon sa pagitan ng mga ahensya at mga hakbang na ipatutupad para sa maayos na pagsasagawa ng Site Inspection and Rescue Archaeology Operations sa kuweba.
Layunin ng operasyon na masusing suriin at idokumento ang mga posibleng archaeological at cultural heritage resources na matatagpuan sa loob ng Balinsasayaw Cave, alinsunod sa mga pamantayan sa pangangalaga ng pamanang kultural.
Ayon sa lokal na pamahalaan, kabilang sa mahalagang layunin ng pagsisiyasat ang pagtukoy sa posibleng kaugnayang kultural ng Balinsasayaw Cave sa mga kuweba sa bayan ng Banton, kung saan kapwa may mga naitalang labi ng tao at iba pang archaeological artifacts.
Batay naman sa naunang “Balinsasayaw Cave Resource Assessment and Initial Classification” ng DENR-PENRO, bukod sa mga labi at archaeological artifacts tulad ng ataul, nagsisilbi ring tirahan ang kuweba ng iba't ibang uri ng hayop.
Kabilang dito ang Lesser-nosed Fruit Bats at Island Flying Fox, gayundin ang Blue Ants, Glossy Swiftlet o Balinsasayaw, Whip Spider, cave-dwelling Rhabdoblatta, American Cockroach at Black Earwig.
Itinuturing ding mahalaga ang Balinsasayaw Cave dahil sa kasaysayan nito bilang lugar na sinasabing nagsilbing tahanan at libingan ng sinaunang pamayanan bago pa dumating ang mga Espanyol.
Gayunman, ayon sa mga naunang ulat, naiulat na mula pa noong 1990s ang ilang illegal na aktibidad sa kuweba, kabilang ang pangongolekta ng guano, treasure hunting at bird nest gathering.
Nabanggit din sa ulat ng DENR-PENRO noong 2024 ang panukalang resolusyon para sa pansamantalang pagsasara ng Balinsasayaw Cave habang hinihintay ang final cave classification at adoption ng management plan.
Matatandaang isinapubliko kamakailan ng Sangguniang Bayan ng San Agustin ang pansamantalang pagsasara ng kuweba upang bigyang-daan ang heritage at cultural mapping, archaeological assessment at cave assessment.
Sa pamamagitan ng isasagawang operasyon, inaasahang mas mapalalalim ang dokumentasyon at pagsusuri sa cultural heritage resources ng Balinsasayaw Cave, na magsisilbing batayan sa mga susunod na hakbang para sa pangangalaga at pamamahala nito.
